Helikon, een kunsthistorisch instituut dat het verhaal achter de kunst vertelt

Met ieder jaar een geheel nieuw programma van lezingen, cursussen, excursies en reizen wil Helikon zijn steentje bijdragen aan de educatie op het gebied van kunst- en cultuurgeschiedenis. Helikon is een instituut dat systematisch de bredere context vooropstelt: culturele uitingen zijn onlosmakelijk verbonden met de grote maatschappelijke en geestelijke processen. Zo zijn lange tijd cultuur en religie hand in hand gegaan; de overdracht van kennis over de innige band tussen deze twee is altijd de rode draad geweest in de programmering van ons instituut. Maar ook de samenhang tussen cultuur en sociaal-economische en politieke factoren, de wisselwerking met oosterse en westerse filosofie en met levensbeschouwelijke stromingen wordt voortdurend benadrukt. Dit is ook wat onze gekwalificeerde en ervaren docenten onderling ieder jaar weer verbindt: zij willen het hele verhaal achter de kunst vertellen.

De naam
Helikon ontleent zijn naam aan de roemruchte Griekse berg die het domein was van de god Apollo, de beschermer van de kunsten, en de negen Muzen. Deze nimfen verpersoonlijkten ieder een tak van kunst of wetenschap. Op de berg ontsprong een bron die door de Muzen werd beheerd en waaruit de inspiratie rijkelijk vloeide. Een aanroeping van de Muzen met het verzoek zich aan deze bron te mogen laven, was in de Griekse oudheid voor kunstenaars de manier om in het creatieve proces te komen.

De werkwijze
Helikon organiseert de lezingen en cursussen in de benedenverdieping van het pand Pieter Breughelstraat 18 in Utrecht. De huiselijke en informele sfeer en het maximum aantal deelnemers van 35 garanderen een prettige kleinschaligheid, waarin een ieder tot zijn of haar recht kan komen. Er is binnen Helikon een traditie van open overdracht, waarbinnen ook interactie met de docent mogelijk is. Onze docenten zijn ter zake kundig en ervaren op hun vakgebied.

De benadering
In onze musea zijn de kunstwerken vaak geheel vervreemd van hun oorspronkelijke context. Zo kunnen wij wel van hun puur esthetische kwaliteiten genieten, maar het ware inzicht ontstaat toch pas wanneer wij ons een voorstelling kunnen maken van de leefwereld waarin het kunstwerk ontstond, door wie het - al of niet - werd besteld, wat de func- tie ervan was en vooral: wat het betekende voor de tijdgenoten, welke symboliek het droeg. Deze cultuurhistorische benadering is door Helikon tot uitgangspunt gemaakt bij haar verhaal achter de kunst.

Een aantal voorbeelden
Hoe kunnen wij de beelden, reliëfs en schilderingen van een van de grootste culturen uit de wereldgeschiedenis, die van het oude Egypte, ten volle waarderen wanneer wij niet de functie kennen die deze kunstwerken vervulden gedurende de reis die de overledene maakte van het aardse naar het hiernamaals? Zo zijn ook veel van de indrukwekkende kunstschatten van het oude China te duiden.
In de kunst van de Griekse en Romeinse oudheid wemelt het van de mythologische taferelen. De voorstellingen komen pas echt tot leven als men de verhalen kent. Dit loont trou- wens ook de moeite bij het ontrafelen van veel latere, wes- terse kunst waarin de klassieke mythologie een rol speelt.
In het Christendom, de religie waarvan onze westerse cultuur ten diepste doordrongen is, gaat de kunst veelal terug op de bijbelse verhalen en de heiligenlevens. Het kan verhelderend zijn de steeds terugkerende thema’s door de tijd heen met elkaar te vergelijken, zodat iets duidelijk wordt over de veranderingen in geloofsbeleving in de verschillende cultuurperioden. Daarbij wordt binnen Helikon traditioneel ruim aandacht besteed aan wat we de christelijke iconografie noemen: symboliek en betekenis in de religieuze kunstwerken. Maar ook hun oorspronkelijke functie binnen de geloofsbeleving wordt toegelicht.
In niet-westerse samenlevingen, zoals de culturen van Afrika en Oceanië of de Precolumbiaanse culturen van Amerika, spelen vaak magie, voorouderverering en inwijdingen een rol. Enige kennis hiervan komt niet alleen het begrip, maar ook de esthetische waardering van etnografische kunst ten goede.
Zo probeert Helikon in de meer dan honderd nieuwe onder- werpen die het jaarlijks aanbiedt, niet alleen zo veel mogelijk variatie te brengen, maar ook de nodige achtergronden te belichten en dwarsverbanden te leggen. Immers, meer begrip en inzicht leiden - zo leert de ervaring - bijna zonder uitzondering tot meer kunstgenot, het doel waar wij uiteindelijk op uit zijn.

Paul Bröker